PRIMEROS AMANECERES EN LA TIERRA
CHOLQ’IJ
Prrr prrr prrr ut ut ut ut ut q’uq’ q’uq’ q’uq’ xpumuuuy xpumuuuy
E k’o, e ajawal tukr nikirik’ik’ej kixik’, nikiyek qaxik’ ustape’ öj sokotajnäq q’uq’
kow yojkikiyika’ k’o b’ey kan nik’oje’ kan retal chi qij achi’el ri b’alam
nikijeq qak’aslem, nikib’olajij qanima, nikijeq ri b’ey ri yaruk’waj chi ruchi’ ri xib’alb’ay
chi ri’ k’o wi’, pa rutza’n ri sotosïk nkil jun nïm q’axomal k’u’x.
¡Loq’oläj saqil! Matyox xojawil, wawe’ öj k’o wi’ pa b’eleje’ ruq’a’ ri qa’an
tz’uj, tz’uj, tz’uj kan yech’ich’an raqän taq ya’, ri ye’aq’oman, ri ye’oyon qichin
re yejasjot chi re qanima, k’o k’a b’ey rikin ronojel kuchuq’a’ nikib’ij kib’i’:
Atitaj – Mama’aj, Te’ej –Tata’aj, paq’ij – aq’a’, kaq’ïq’, ya’, kaj, ulew, ulew, Qate’ ruwachulew
pom, ronks, kuxa, rora, tiqatzija’ qachäj chuqa’ tiqatz’ija’ tiqasik’aj jun ka’i’ oxi’ qamay.
Tiq’ajan tipe’ rutzijol, jun, ka’i’, oxi’ b’ey tiq’ajan ¡Tiqajaqa’ ri rox runaq’ qawäch!
Xoqa’ ri ramaj ri jalajoj rub’onil ramaj, re njalwachitej ruwäch ri ajxib’ qak’u’x
rik’in tun, rik’in xul, rik’in chiy chiy chuqa’ rik’in taq piril xtikiya’ rutzijol
ri kamïk chuqa’ ri k’aslemal. Titinin nipe’, nib’os pe, nikotz’ijan, nutzuq ri qak’aslem
titinin nipe’, nib’os pe, nikotz’ijan, nusipaj’ k’awomanïk, nusipaj tzij, nusipaj ri rajlab’äl k’aslemal.
Tqasolo’ ri tzij richin ri k’ulunïk richin q’etenïk, tqawak’axaj ruch’ab’äl ri loq’oläj ch’ame’y
Tqasolo’ ri b’ätz’ richin niqakem qach’akul, re’ xtiqapo’ qi’ Jun B’ätz’ Jun Chowen
xkojkiyuqej el ri taq tz’ula’, re k’o retal b’ey kik’in, xtikik’ut qab’ey, jo’
kojch’o rik’in ruk’u’x kaj, ulew, kaq’ïq’, ya’, kojch’o rik’in ri nimaläj ruk’u’x k’aslem
tiqapo’ qi’ q’aq’, juyu’, palow, xkanul, tz’unün, xamanil ri nisutut pa nik’aj aq’a’.
Negma Coy




CHOLQ’IJ
Prrr prrr prrr ut ut ut ut ut q’uq’ q’uq’ q’uq’ xpumuuuy xpumuuuy
Están, estiran sus alas de búho guardián, levantan nuestras plumas de quetzal herido
nos sacuden con fuerza y a veces marcan nuestro cuerpo como al jaguar
zanjean nuestro Ser, surquean nuestro pecho, abren el camino que conecta al inframundo
ahí está, en la punta de la espiral encuentran la cicatriz de contrición.
La luz nos alcanza ¡Bendita claridad! Estamos aquí en el peldaño número nueve
tz’uj, tz’uj, tz’uj centellean los ríos viajeros, las aguas medicina, las que llaman
nos susurran al alma, pero cuando es necesario sin piedad rujen su nombre:
Abuela – Abuelo, Madre – Padre, día – noche, viento, agua, cielo, tierra, tierra, Madre Tierra
pom, rosas, kuxa, ruda, encendamos nuestro ocote y fumemos algunos puros de tabaco.
Que truene, una dos y tres veces que truene ¡Abramos el tercer ojo!
el tiempo arcoíris ha llegado, la metamorfosis de nuestro corazón asustado está cerca
se anunciará con tambor y chirimilla, con chinchines y ocarinas, sí, se anunciará
la muerte y también la vida. Tiembla, nace, crece, florea, amamanta y repite
tiembla, nace, crece, florea, amamanta la ofrenda, la palabra, el número de vida.
Desenredemos la palabra para el encuentro, escuchemos la voz de la sagrada vara
desenredemos los hilos para tejer nuestra piel, convertirnos en jun b’atz’ jun chowen
que los tz’ula’ nos lleven de la mano, ellos marcan el camino, vamos
hablemos con el corazón del cielo, tierra, viento, agua, hablemos con el corazón
seamos fuego, montaña, mar, volcán, colibrí, seamos espíritu y remolino de media noche.
Negma Coy





26.5 x 13.3 x 31 cm. Cortesía: Proyectos Ultravioleta, Ciudad de Guatemala
PRIMEROS AMANECERES EN LA TIERRA
Akira Ikezoe, Edgar Calel, Elisabeth Wild, Felipe Mujica, Fernando Iturbide, Hellen Ascoli, Jessica Kairé, Johanna Unzueta, Margarita Azurdia, Naufus Ramírez-Figueroa, Negma Coy, Rosa Chávez, Vivian Suter
Proyectos Ultravioleta, 21 calle 11-09 zona 1, Ciudad de Guatemala, Guatemala
También te puede interesar
GERARDO MOSQUERA SOBRE LA CURADURÍA DE LA XXI BIENAL DE ARTE PAIZ
Este año, entre el 16 de agosto y el 16 de septiembre, la Bienal Paiz celebra su vigésima primera edición, la que en palabras de su curador general, Gerardo Mosquera, se perfila como “más...
PRIMER EVENTO PÚBLICO DEL NUEVO CÍRCULO LATINOAMERICANO DEL GUGGENHEIM
El próximo 5 de mayo, el Museo Guggenheim de Nueva York acoge la primera presentación en Estados Unidos de tres obras performáticas recientemente adquiridas por esta institución, realizadas por el colectivo de Río de...
Ch.ACO Y LOS SÍNTOMAS RECURRENTES DEL MERCADO DEL ARTE EN CHILE
Como primer acercamiento, plano y general, a lo que fue la feria de arte Ch.ACO 2014, diríamos que fue más abordable al acotar el número de galerías participantes, que la infraestructura bajó de calidad, pero…

